Le Chateau de Mai

De schilderijen en tekeningen van Jos van der Sommen tonen een fragmentarische wereld. In zijn voorstellingen lopen verschillende verhaallijnen door elkaar. De taferelen zijn herkenbaar en tegelijkertijd vervreemdend. Wat is werkelijkheid en wat is fictie? Hij gebruikt foto?s die hij vaak zelf heeft gemaakt van plekken en situaties die hem fascineren. De foto?s transformeert hij tot fictieve gebeurtenissen door details aan te zetten en surrealistische elementen toe te voegen. Ook beelden opgeslagen in zijn herinnering dienen hem soms jaren later als bron van inspiratie.
Tijdens zijn opleiding aan de Kunst Akademie in Eindhoven, keek Jos van der Sommen naar de schilderijen van de Franse schilder Francis Picabia (1879-1953). Hij bewonderde Picabia om zijn vermogen verschillende stijlen met elkaar af te wisselen en te combineren. Ook zijn latere, surrealistische voorstellingen, brachten Van der Sommen op ideeën voor zijn eigen schilderijen. Niet alleen Picabia, ook de surrealistische schilder Max Ernst (1891-1976) en de absurdistische films van Luis Bunuel (1900-1983) en van René Clair (1898-1981) voorzagen Van der Sommen van beelden die hem raakten en inspireerden. Jos van der Sommen houdt van de ongerijmde wereld van het surrealisme. Hij houdt van beelden waarin iets onverwachts gebeurd en waarmee bestaande veronderstellingen omver worden gegooid. Hij mengt verhalen door elkaar en presenteert een nieuwe wereld.

Schijn en werkelijkheid dat is de rode draad. In al zijn werken zoekt Jos van der Sommen naar de grens waar de realiteit overgaat in fictie en andersom. Terugkerend element zijn de traditioneel geklede mannen in zwarte pakken met wit gesteven overhemden. Ze staan voor het establishment, voor macht en onschendbaarheid. Ze representeren de anonieme, formele wereld. Van der Sommen is geïnteresseerd in de wereld achter de strakke pakken. Hij zoekt naar het persoonlijke, naar het menselijke en maakt dat in zijn schilderijen zichtbaar. Op het oog lijkt alles in orde, maar de werkelijkheid misleidt. Vanuit dit idee ontstond de tekening Wat dacht u waarop de in opspraak geraakte voorzitter van de Raad van Commissarissen van HP, Patricia Dunn, is afgebeeld. Zij moest aftreden toen bekend werd dat zij op illegale wijze haar medewerkers afluisterde, tijdens een onderzoek dat zij leidde naar het uitlekken van informatie. Jos van der Sommen gaf het gezicht van de vrouw in de tekening onnatuurlijke proporties. Steeds verder heeft hij haar gelaat uit elkaar gerekt waardoor het lijkt alsof ze in een lachspiegel kijkt. Ook in het schilderij Van hieruit moet het te regelen zijn figureert een machtige kunstverzamelaar, Paul Getty, wiens zoon werd ontvoerd. Van der Sommen schilderde hem in een rijk gedecoreerde zaal aan het hoofd van een eindeloos lange tafel. Als een klein poppetje zit hij aan het uiteinde, eenzaam en kwetsbaar. De tafel lost langzaam op en zal op termijn ook de man in mist doen opgaan. Een onwerkelijk beeld, maar toch ook de werkelijkheid.

De titel van dit boek, Le Chateau de Mai , verwijst naar de naam van het kasteel in de buurt van Cannes waar Francis Picabia tussen 1925 en 1935 woonde. Jos van der Sommen heeft dit kasteel bezocht en veel aspecten daarvan verwerkt in zijn tekeningen en schilderijen. Het schilderij met de titel Appartement van een weldenkend mens is geïnspireerd door het huis van Picabia. Op doek maakte Van der Sommen een fictieve reconstructie van dit kasteel. Het interieur is een lege museumzaal met één tafel en wat schilderijen aan de wand. We kijken vanuit de ruimte in een kraakheldere blauwe lucht. Tegen de blauwe achtergrond rijst een hoge boom met kale, donkere takken waaraan kristalluchters hangen. Eén tak hangt precies boven de tafel in de museumzaal. Het beeld van een boom waaraan kristalluchters hangen, kwam voor in een tekst uit de roman “De witte tijger” van de Indiase schrijver Aravind Adiga. Jos van der Sommen verbindt in deze voorstelling de wereld van Picabia met een Indiase vertelling om het surrealisme van Picabia tot leven te brengen.
Ook beelden van vroeger dienen Van der Sommen soms jaren later als bron van inspiratie. In het schilderij Tafelschikking verwerkte hij zijn herinneringen aan de zondagse etentjes bij zijn grootouders thuis. Hij schilderde de lange tafel waaraan de hele familie op zondag plaatsnam. Het vijftiger jaren interieur,de zware fluwelen gordijnen, de tafel feestelijk gedekt en de kristalluchter zwevend boven tafel, zo was het- ongevéér. Want zoals herinneringen gekleurd zijn, zo geeft Van der Sommen zijn eigen versie van wat hij in gedachten beleefde. De kristalluchter krijgt met de lange zwanenhalzen een sprookjesachtige dimensie. En de lekgeprikte ballonnen op de voorgrond, moeten eigenlijk de cellofaanverpakking van twee bossen bloemen voorstellen.

Een groot aantal schilderijen en tekeningen van de afgelopen jaren heeft Jos van der Sommen gemaakt naar aanleiding van zijn verblijf in het Spaanse dorpje Calanda, het geboortedorp van Luis Buñuel, in de provincie Aragon. Het surrealisme zag hij hier letterlijk op straat. “Dan fiets je een dorp in en val je middenin een processie. Je ziet een man in een heel chic pak met een taart in zijn handen en plotseling zie je dat iedereen heel serieus een taart draagt. De volgende dag is er weer een processie en lopen alle mensen met een uitgestreken gezicht met bloemen in hun handen” Zo’n beeld blijft op zijn netvlies. Hij wil niet weten wat die mensen precies doen en waarom. Het gaat hem puur om het beeld en om het onwerkelijke gehalte daarvan. Het schilderij Promenade im Park is geïnspireerd door deze processie. De mensen in het schilderij lopen in een stoet, twee aan twee. We zien ze alleen van achteren. Het is een officiële wandeling. Het zou een begrafenis kunnen zijn, of een plechtig staatsbezoek. De mannen zijn gekleed in strakke pakken en de vrouwen dragen donkere sluiers. Het landschap, een decor met roze bloesem en lichtblauwe en groene kleuren, doet denken aan de ontluikende lente. Het is een vervreemdend beeld omdat Van der Sommen in het schilderij de context heeft weggelaten.

In zijn schilderijen maakt van der Sommen de werkelijkheid nog surrealistischer dan hij kan zijn. Maar soms is de werkelijkheid op zichzelf surrealistisch genoeg en hoeft hij er niets aan toe te voegen. Hij put uit de wereld om hem heen en richt zijn blik op curieuze, merkwaardige beelden die hij spontaan tegenkomt. Op doek vergroot hij deze gegevens. Hij laat details weg, of voegt er nieuwe elementen aan toe. De aanleiding voor een schilderij kan uit het nieuws voortkomen, of uit een ontmoeting, of uit een boek dat hij heeft gelezen. Maar altijd is het de blik van Jos van der Sommen die dwars door alles heen nieuwe werelden ontwaart. Deze werelden geeft hij vorm in zijn tekeningen en schilderijen. In wezen is al het werk van Jos van der Sommen een ode aan zijn verbazing over de ongerijmdheden van het bestaan.

Sandrine van Noort
Kunstadviseur voor de collectie van het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC)
Maart 2010
Uit: Le Château de mai 2010

Le Chateau de Mai

Jos van der Sommen’s paintings and drawings depict a fragmentary world. Different story-lines run through his images. The scenes are at the same time both recognizable and alienating. What is reality and what is fiction? He uses photos which he often makes himself of places and situations which fascinate him. He transforms the photos into fictional happenings by exaggerating details and adding surrealistic elements. Images which he has committed to memory can also serve, sometimes years later, as a source of inspiration.

When Jos van der Sommen was studying at the Art Academy in Eindhoven, he became interested in the paintings of the French painter Francis PICABIA (1879 – 1953). He admired Picabia’s ability to vary and combine different styles. His later, surrealistic works, also gave him ideas for his own paintings. Not only Picabia, but also the surrealistic painter Max Ernst (1891 – 1976) and the absurdist films of Luis Bunuel (1900 – 1983) and René Clair (1898-1981) provided van der Sommen with images which moved and inspired him. Jos van der Sommen loves the absurd world of surrealism. He loves images in which something unexpected happens and in which existing notions are turned upside down. He mixes stories together and presents us with a new world.

Deception or reality, that is the recurring theme. In all his works Jos van der Sommen is looking for the point where reality crosses over into fiction and the other way round. Recurring elements are the traditionally dressed men in black suits and starched white shirts. They stand for the establishment, power and privilege. They represent the anonymous, formal world. Van der Sommen is interested in the world behind the smart suits. He looks for the personal, the human and makes them visible in his paintings. At first sight everything seems normal, but reality is misleading. Out of this idea arises the drawing ‘Wat dacht u ?’ / ‘What Were You Thinking?’, in which Patricia Dunn, the discredited chairperson of the board of directors of HP, is depicted. She had to resign when it became known that she had illegally bugged her staff during an investigation which she led into the leaking of information. Jos van der Sommen gave the face of the woman in the drawing unnaturally large proportions. He has stretched her face apart so much that it seems like she is looking into a carnival mirror. Also in the painting ‘Van hieruit moet het te regelen zijn’ / ‘I Should Be Able To Sort It Out From Here’, figuring the powerful art collector Paul Getty, whose son had been kidnapped. Van der Sommen painted him in a richly decorated room at the head of an endlessly long table. He is sitting at the far end like a tiny figurine, lonely and vulnerable. The table is slowly dissolving and eventually the man will also be absorbed by the mist. An unreal image but at the same time also reality.

The title of this book, Le Chateau de Mai refers to the name of the castle near Cannes where Francis Picabia lived between 1925 and 1935. Jos van der Sommen has visited this castle and many aspects of it are assimilated into his drawings and paintings. The painting entitled Appartement van een weldenkend mens’ / ‘Apartment Of A Right-Minded Person is inspired by Picabia’s house. On canvas Van der Sommen has made a fictional reconstruction of this castle. The interior is an empty museum room with a single table and some paintings on the wall. We are looking out from the room at an immaculate blue sky. Against the blue background is a tall tree with bare, dark branches from which crystal chandeliers are hanging. One branch is hanging right above the table in the museum room. The image of a tree from which crystal chandeliers are hanging appears in a text from the novel ‘The White Tiger’ by the Indian writer Aravind Adiga. In this depiction, Jos van der Sommen connects the World of Picabia with an Indian story to bring to life Picabia’s surrealism.

Images from the past, sometimes years later, are also a source of inspiration for Van der Sommen. In the painting Tafelschikking’ / ‘Table Arrangement he incorporated his memories of the Sunday dinners at his grandparent’s house. He painted the long table at which the entire family took its place on Sundays. The fifties interior, the black velvet curtains, the festively laid table and the crystal chandelier hanging above the table, it was just like that ? approximately. For in the same way that memories are coloured, Van der Sommen gives his own version of what he experienced in his thoughts. The crystal chandelier with elongated swan necks gives it a story-book dimension. And the deflated balloons in the foreground should in fact represent the cellophane wrapping of two bunches of flowers.

Jos van der Sommen made a large number of paintings and drawings of the last few years as a result of a stay in the Spanish village of Calanda, the village of Luis Buñuel’s birth, in the province of Aragon. Here, he literally saw surrealism in the street. “Then you cycle into a village and find yourself in the middle of a procession. You see a man in a very chic suit holding a cake in his hands and all of a sudden you see that everybody is earnestly carrying a cake. The next day there is another procession and everybody is walking straight faced with flowers in their hands.” An image like this stays with him. He doesn’t want to know exactly what the people are doing and why. For him it is solely about the image and about its unreal aspect. The painting Promenade im Park’ / ‘Promenade In The Park is inspired by this procession. The people in the painting are walking in procession, in twos. We only see them from behind. It is a formal procession. It could be at a funeral or a ceremonious state visit. The men are dressed in smart suits and the women are wearing dark veils. The landscape, a decor of pink blossom and light blue and green colours, makes one think of budding Spring. It is an alienating image because Van der Sommen has left the context out of the painting.

In his paintings, Jos van der Sommen makes reality even more surrealistic than it can be. But sometimes reality in itself is surrealistic enough and he doesn’t need to add anything. He draws on the world around him and has an eye for odd, remarkable images that he spontaneously comes across. He magnifies these themes on canvas. He leaves out details or adds new elements to them. A painting can come about because of something he saw on the news, or from a meeting, or from a book he has read. But it is always Jos van der Sommen’s eye which sees through everything and perceives new worlds. He gives form to these worlds in his drawings and paintings. Essentially, all Jos van der Sommen’s work is an ode to his amazement at the absurdity of existence.

Sandrine van Noort
Art advisor for the collection of the Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC)
March 2010

Stap in de wereld die Jos van der Sommen heet......

Jos van der Sommen, een kunstenaar die ik nooit heb ontmoet, maar wel al heel lang denk te kennen. Of verwar ik de naam van de kunstenaar met zijn werk en de door hem geschilderde wereld waarin ik mij professioneel begeef. Zijn schilderijen zijn immers mijn dagelijkse werkelijkheid: de omgeving waarin de wereld van de diplomatie zich beweegt. Zowel de schilderkunstige wereld als die van de diplomatie zullen in eerste instantie naar het inhoudelijke aspect van hun werk verwijzen. Maar beide beroepen zoeken naar een extra ondersteuning. De kunstenaar vertaalt zijn woorden in twee of driedimensionale beelden. De diplomaat gebruikt daar imposante residenties voor, voorzien van indrukwekkende interieurs en kunst. En dit is exact de wereld die Jos van der Sommen verbeeldt in zijn schilderijen. Daardoor schikken de werken zich waarschijnlijk goed in de omgeving van de diplomaat. Er ontstaat onbedoeld een Droste effect. De omgeving herhaalt zich in het schilderij.

Letterlijk verleidt hij zo de mensen om in zijn wereld te stappen. Kijk je naar een schilderij als Heart of Fire dan glip je zo het schilderij binnen en voor je het weet neem je plaats op een lege stoel. Je kijkt om je heen en je ziet een lege tafel met een zilveren schaal. Op het wandtafeltje achter je staat een zilveren theeservies. Een oude meester aan de muur vraagt er om even van dichtbij bekeken te worden. Je loopt langs de gedrapeerde gordijnen en kijkt naar de kristallen kroonluchter. Het is er net iets te koud. Je bent verzeild geraakt in een wereld waar ontvangen wordt, gedineerd wordt en men met geen mogelijkheid het einde van de kamer in beeld krijgt. Kinderen sluipen langs de gasten en hun ouders naar boven. Ondanks de leegte om je heen weet je dat het een dynamische omgeving is waarin je terecht bent gekomen. De stilte voor de storm is haast voelbaar. Je verliest je een moment in de wereld van uiterlijk vertoon. Maar een moment later overvallen je gevoelens als angst, en eenzaamheid. Het is er te groot, te stil en te kil. Het is een spookhuis waarin geresideerd wordt door mensen met een passie voor verleiden, maar die elkaar in alle hectiek zijn kwijtgeraakt. Jos heeft je even laten genieten, maar drukt je daarna direct met de neus op te feiten. Je wilt naar huis!

Philippien Noordam
Kunstadviseur voor de collectie van het ministerie van Buitenlandse Zaken
Maart 2010
Uit: Le Château de mai 2010

Enter the world called Jos van der Sommen

Jos van der Sommen, an artist I have never met, but think I have known for quite some time. Or am I confusing the name of the artist with his work and the world painted by him in which I myself move, professionally. His paintings are after all my daily reality: the settings of the world of diplomacy. Both the world of painting as well as that of diplomacy refer, in the first instance, to the intrinsic aspects of their work. However, both professions seek extra support. The artist translates his words into two or three dimensional images. For this, the diplomat makes use of imposing residences, equipped with impressive interiors and art. And this is precisely the world that Jos van der Sommen represents in his paintings. This is probably why his paintings seem at home in the diplomat’s surroundings. Unintentionally, a Droste-effect is created. The surroundings are repeated in the painting.

In this way, he literally seduces people to enter his world. Look at a painting like Heart of Fire then it is so easy to slip into the painting, and before you know it take your place on a empty chair. You look around you and see an empty table with a silver platter. On the side table behind you is a silver tea service. An old master on the wall is inviting you to take a closer look. You walk past the draped curtains and look at the crystal chandelier. It is just a little on the cold side. You have become lost in a world of receptions, of dining and where it is impossible to see the far end of the room. Children sneak upstairs past the guests and their parents. In spite of its emptiness you know that it is a dynamic world in which you find yourself. The silence before the storm is tangible. Your lose yourself for a moment in an ostentatious world. However, moments later you are assailed by feelings such as fear and loneliness. It is all too big there, too quiet and too cold. It is a ghost house inhabited by people with a passion for seduction, but who have lost each other in all the turmoil. Jos has briefly allowed you to enjoy it, but immediately makes you face the facts. You want to go home!

Philippien Noordam
Art Advisor to the collection of the Ministry of Foreign Affairs
March 2010

Jos van der Sommen:
Draaglijke lichtheid van het bestaan.

Espace Major schilderde Jos van der Sommen speciaal voor de tentoonstelling (En)joy 13×13. Net zoals Travelling Without Moving toont zich het tafereel van een verlaten ruimte. Hun heldere pallet staat in warm contrast met deze verlatenheid. Plekken als droombeelden waar we zelf buitenstaander zijn.
Ze roepen vele vragen op.

Aan van der Sommens schilderijen gaan schetsen en tekeningen vooraf. Ze maken deel uit van zijn oeuvre. Basis is een uitgebreid archief van beelden en aantekeningen uit onze populaire beeldcultuur.
In zijn oeuvre vallen ook duidelijke inhoudelijke verschillen op.
Taferelen als erfgenamen van het surrealisme, sommigen waarin droombeelden door elkaar lopen, anderen vallen dan weer op door hun strakke beeldtaal. Maar allen zijn ze fragmentarisch met verschillende lagen boven en naast elkaar zoals in onze psyche.

Het strakke vooropgezette plan weeft zich bij van der Sommen met een stilistische nauwkeurigheid door het gevoelsmatig ontstaan van het beeld tijdens het schilderen zelf. Ook al verschuilt zich een mysterie in een duistere kamer of achter een gezicht als een gesloten gordijn. Ook al zitten we plots in een surreële droom van een ander, telkens flaneert er wel ergens een vrolijke lijn.

Tekst Eva Steynen
Uit: catalogus (En)joy 13×13 2009

Toeval

Toeval is wat je toevalt. Zo was er een afspraak op 11 september. Rond vier uur belde ik aan. Had al iets gehoord over een aanslag,
maar wist niet precies wat er aan de hand was. CNN toonde dingen die ongewoon waren. Ik stelde voor om naar het atelier te gaan,
de nieuwe werken te bekijken.

Kijken naar dingen die gebeurd zijn. Tegen de grijze muur hingen ze: drie verlaten kamertjes, pashokjes als theaterloges. Je wist niet wanneer of waar ergens iemand vandaan zou komen. Op de vloer geen spoor. Hoe lang waren ze al weg? Liepen ze in het park? Het was uitgestrekter van formaat dan de andere doeken. Iedereen keek, maar niemand wist waarnaar. Misschien was het zondagmorgen, wanneer mensen niet gejaagd lopen. Er liep een gearmd paar, meerdere, er stond een wijzende man uit wiens arm een boom groeide. Die boom was niet meer van de grond, was aan het oog onttrokken door een gele nevel die boven het gras zweefde. Het was een fragiele boom, minder jong dan je zou denken. Toch ook niet ouder dan de man. Hij paste wel bij hem.
Ze stonden elkaar niet in de weg. Geen van de wandelaars leek een boom in het park te missen.

De verte verdween in nevel, waardoor de horizon er niet toe deed. Ik wist ook niet precies wat ik zag. De paskamertjes bleven leeg, ondanks de lokkende gordijnen. Ze maakten plaats voor de man met het hoofd vol ballonnen. Keek hij ernaar net als de vrouw naast hem? Ze leek verweerd. Ze deed hem denken aan iets wat voorbij was. Luchtballonnen, kermis, de touwtjes in handen en altijd prijs. Zelfs in zijn tuin was hij een buitenstaander geworden van zijn eigen leven.

Hij wist er geen raad mee, wist niet meer wat hem te wachten stond. Uitgehold was hij.

De dingen zouden nooit meer zijn zoals ze waren.

Tekst Frank Eerhart
Uit: Jos van der Sommen 2001
Publicatie bij tentoonstelling de Krabbedans

Het Verhalende

Vrijwel al het werk van Jos van der Sommen vindt zijn oorsprong in de honderden kleine tekeningen die hij maakt van voorwerpen en
ruimtelijke situaties of fragmenten daarvan. In de meeste gevallen herinnert hij zich niet meer precies wat de aanleiding vormde voor een
dergelijke aantekening. De schetsmatige notities karakteriseren de formelen eigenschappen van de meest uiteenlopende alledaagse
zaken uit de directe omgeving die zijn aandacht trekken en ze bezitten de charme van het terloopse en het toevallige.
In deze ordening van indrukken blijft de werkelijkheid soms herkenbaar, in andere gevallen is er sprake van abstractere vormen.
In tekeningen van een wat groter formaat worden bepaalde elementen uit dit rijke iconografische arsenaal verder uitgewerkt en gestileerd.
Hierbij gaat hij niet te werk zoals de tekenkunst dit traditioneel voorschrijft, namelijk het creëren van een enkele samenhangende
compositie waarbij de delen ten dienst staan van het grote geheel, maar fragmenteert hij het beeld in verschillende onderdelen, die naast
of tegenover elkaar zijn geplaatst, dan wel elkaar geheel overlappen, hetgeen de tekeningen een wat surrealistisch karakter geeft.
Soms is er sprake van een zeker beeldrijm, een overeenkomstig ritme of een andere herhaling die onderdelen verbindt. Zoals op een
tekening waar de plooien van een jurkje, die van een gordijn, de cannelures van een zuil en de takken van een plant vergeleken lijken te
worden. In andere gevallen worden strakkere geometrische vormen met een architectonisch karakter naast meer organische structuren
gezet, als golvend haar of geplooide gordijnen.

De schilderijen van Jos van der Sommen zijn onder te verdelen in twee stilistisch zeer verschillende oeuvres. Het ene gedeelte is nauwkeurig
en precies geschilderd, de tekening is naturalistisch, de kleuren zijn overzichtelijk geordend en de compositie is klassiek te noemen, en het
heeft een uitgesproken surrealistisch karakter, dat aansluit bij de Belgische traditie. Hoewel deze schilderijen volgens een vooropgezet plan
ontstaan, wordt de aanleiding meestal door het toeval bepaald. Zo ligt aan het schilderij Daily toilet experience, uit 1993, een Tjechisch
snoeppapiertje ten grondslag, waarvan de eigenaardige vorm zich verbond met bepaalde jeugdherinneringen, die te maken hebben met voetballen,
en een Antwerps straatbeeld uit een recenter verleden. In andere schilderijen figureren onder meer zijn eerste schooljuf en zijn vader.

Een reclamefoto voor herenondergoed deed hem sterk aan zijn vader denken, die hij vervolgens portretteerde. De man staat in een bergachtig
landschap, uiterst gesoigneerd en met een zelfverzekerde blik, ondanks het feit dat hij slechts in zij witte ondergoed gekleed gaat, zij het wel
dat hij golfhandschoenen en schoenen draagt, kniehoge kousen, een pet en een golfclub. De compositie is volstrekt klassiek en doet denken
aan het portret ten voeten uit, dat Velasquez in 1634 van Filips IV als jager schilderde.

In het andere gedeelte van het oeuvre van Van der Sommen is er geen sprake van een vooropgezet plan, het werk ontstaat uit de handeling van
het schilderen zelf: intuïtief en gevoelsmatig, zoals Hanswursts Hochzeit, uit 1993. Het werk is sterk geabstraheerd, hoewel de vormen op de
achtergrond aan een landschap doen denken terwijl de grillige donkere vormen meer naar voren in het beeld, een organische oorsprong doen
vermoeden. Tegen deze achtergrond plaatst de kunstenaar verschillende elementen die afkomstig zijn uit zijn tekeningen: draderige structuren
die een golvend ritme vertonen en zich door een tekenachtige stijl onderscheiden van de achtergrond. Het werk beantwoord aan de definitie die
Andre Breton in 1922 gaf van het surrealisme: zuiver psychisch automatisme, vrij van de rede en niet gehinderd door enige esthetische of morele
beperking. Later ontwikkelde het surrealisme zich in twee stromingen: een waarin het puur fantastische centraal stond en een die streefde naar
een meer bewerkelijke (re)constructie van droombeelden. Jos van der Sommen lijkt deze twee richtingen binnen zijn oeuvre te verenigen,
hoewel hij ze tegelijkertijd strikt gescheiden houdt.

Tjeu Teeuwen
Uit: het Verhalende, NBKS 1995

Zomeravondpost

Als iets onze cultuur van alle voorgaande onderscheidt, dan is het de overdosis aan beelden die ons omringt. Een overdosis die zich
te pas en te onpas aan ons opdringt. In de Middeleeuwen gingen te Gent de panelen van van Eijcks “Lam Gods” alleen op hoogtijdagen open.
De uitwerking ervan was navenant immens.
Nu komen er per dag duizenden beelden op ons af. Schokkende, prachtige, banale, verheffende, stompzinnige beelden in een volstrekt
onvoorspelbare volgorde. Noem het picturale democratie. Of noem het picturale anarchie. De vrijheid is immens. De richtingloosheid ook.
Het heeft de beeldende kunst niet onberoerd gelaten. Ooit fungeerde ze als een verheven eiland, dat zo ongeveer het monopolie bezat op
de produktie van beelden. Dat is niet meer. MTV produceert per dag meer beelden dan de gehele beeldende kunst in dezelfde vierentwintig uur.
En: of we het leuk vinden of niet , de razendsnelle beeldvindingen van een MTV-clip kunnen het vermogen om velen te pakken en te beroeren niet
ontzegd worden.
Wie niet verder komt dan de bewering ver boven de banaliteiten van de MTV-cultuur verheven te zijn, is niet van deze tijd.
Hij\zij ontkent haar. Dat moge in cercles van een oneindige chic getuigen, het is wel een chic die zo niet met twee benen in het graf dan toch
met twee benen in het verleden staat. Het getuigt van een retrospectieve visie op het leven en op de kunst.

Dit is geen pleidooi voor de rappe beeldvindingen van MTV. Maar mag het asjeblieft allemaal een beetje minder retrospectief?
Mag het wat pro-spectiever? Dat wil zeggen met wat meer liefde voor de eigen tijd en haar schoonheden. Ook al vermengen die schoonheid zich
volautomatisch met het rappe en het snelle, met het banale en de overdosis.
De beeldende kunst functioneert in een totaal veranderende situatie. Zo men wil een postmoderne situatie. Daarmee heeft ze zich te verstaan,
zolang ze, hoe kritisch ook, onderdeel van onze tijd wil uitmaken.Jos van der Sommen doet dat in zijn werk op een even serieuze manier als eigengereide wijze. Zijn liefde voor de beelden de kunst alsmede haar traditie zit diep. Maar hij betracht die liefde met een knipoog en een vrolijkheid (samen: met een zwier), die nimmer naar het snelle of vlotte neigt,maar goddank plechtstatigheid mist en daarmee van deze tijd is.
Het werk van van der Sommen maakt duidelijk dat de kunstenaar de traditie die hem voortbracht kent en liefheeft. Hij kent haar en heeft haar lief,
maar zit er niet aan vast. Hij speelt ermee, niet lichtvaardig, maar zorgzaam en met respect. Penseel voering en toon zijn overwegend licht,
de mentaliteit serieus.

Bij van der Sommen vinden we geen spoor van het heilige en het verhevene, waarvan de beeldende kunst vanouds zolang
doordrenkt was.In de voor-moderne periode was ze ervan doordrenkt op een diep-religieuze manier.
In de moderne periode, gekenmerkt door de diverse over elkaar heen struikelende avantgardes, was de beeldende kunst niet minder plechtstatig en
verheven. Het ging toen echter om een geseculariseerde plechtstatigheid en verhevenheid. Ze betroffen niet langer God. Ze betroffen de kunsten zelf.
(Tel Uit Je Winst)
Het werk van Jos van der Sommen is de verhevenheid en de plechtstatigheid voorbij. Vanzelfsprekend voorbij.
Bij hem geen spoor van de moderne neiging om zich provocerend te wentelen in de gruwelijkheden of de banaliteiten van het bestaan.
Zo banaal of gruwelijk is de werkelijkheid nu ook weer niet. En, omgekeerd evenredig, hoeven de kunsten zich dus helemaal niet per se
verheven te gedragen .

In de werkelijkheid vinden we prachtige kleuren, verwarmende taferelen en een breed scala van tekeningen en symbolen, waarover we ons mogen
verwonderen. Zoveel valt er uit het werk van van der Sommen zonneklaar op te maken.
Van der Sommen verwondert zich niet alleen over het rijkgekleurde pakpapier en de ansichtkaarten die hij meenam van zijn reizen naar India.
Hij brengt dezelfde kwalitatieve verwondering op voor een annonce in een Belgische krant, die ons met behulp van een eenvoudige zwart/wit tekening
van een kantoor-beambte het beroep van een public relations functionaris onder de aandacht wil brengen.
Grote verhalen die de beeldende kunst in een alomvattend gebaar rechtvaardigen, zijn er niet meer. Of in iedergeval worden ze in onze postmoderne
MTV-cultuur lang niet meer door iedereen eerbiedig geaccepteerd. Of zelfs maar gehoord. Exotisch Indiaas pakpapier en een lullige annonce in
een Belgische krant: dat is de stuff waaruit het postmoderne leven is opgebouwd. Dat is de stuff voor de schilderijen van Jos van der Sommen.

Heeft het werk van Jos van der Sommen diepgang? Niet in de zin, dat we, als Kenners Onder Elkaar, uitgenodigd worden over de inhoud ervan te
discussieren. Ik geloof niet dat Jos van der Sommen verlangt naar mensen die zijn werk coûte que coûte willen doorgronden. En daarvan in hoofdletters
kond doen. (Maar wie wil, die mag natuurlijk.) Die instelling tendeert naar een pompeusheid, waaraan het zijn schilderijen nu juist ontbreekt.
Geniet ervan. En als u dat niet lukt, loop er dan aan voorbij. Dat lijkt mij veel eerder het credo van van der Sommen zoals het uit zijn werk spreekt.
Dat credo is niet gefundeerd in een gemakkelijk “vrijheid, blijheid”-hedonisme. Daarvoor is de zorg, de liefde en het respect die uit het werk spreken veel te consequent aanwezig.
Het “geniet ervan, of loop door” credo van van der Sommen is geen onverschilligheid, geen modieuze vrijblijvendheid.
Het is een acceptatie van de tijdsgeest, die weet dat er vele beelden in omloop zijn, inclusief die van MTV. Waardoor de beeldende kunst haar vroegere monopolie en verhevenheid ontnomen is.
Het is een besef dat bij Jos van der Sommen nergens ontaard in somberte over het verval van onze tijd o.i.d. Evenmin loopt het uit in benauwde rancune
over al die massamensen die de kunsten niet meer begrijpen. Integendeel, het werk van van der Sommen ademt voortdurend blijmoedigheid uit.
Een acceptatie dat “es ist wie es ist”.

En dat er niettemin veel te genieten valt. In het grote en in het kleine.
Waarmee in het oeuvre van van der Sommen een zekere postmoderne heiligheid toch weer een plaats heeft ingenomen.

Carl C.Rohde
Cultuur socioloog verbonden aan de universiteit Utrecht
Uit: Zomeravondpost Publicatie bij tentoonstelling Noordbrabants Museum Den Bosch 1997